ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattığı savaşının etkileri, dünyanın her yerinden hissedilmeye başladı.
Savaş Körfez bölgesinden petrol, doğalgaz ve diğer emtia ihracatını engellediği gibi, üretim azalmaya başladığı için de arz şoku fiyatların hızla yükselmesine neden oldu.
Bu durum finans piyasalarını sarstı.
Benzin ve dizelin pompa fiyatlarının halihazırda yükselmesiyle birlikte, günlük yaşam da etkilenmeye başladı.
Ve bu etkiler daha da genişleyebilir; gıda fiyatlarından tatillere kadar her şey daha pahalı hale gelebilir.
Analistler ayrıca ekonomik daralma olasılığını da gündeme getirdi ve bazı ülkelerin diğerlerine göre daha fazla risk altında olduğunu belirtti.
Rapid Energy Group’un kıdemli makro enerji analisti Hunter Kornfeind, “Bu, en azından modern küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz şoku” dedi.
Dünyanın dört bir yanında benzin istasyonlarındaki sürücüler bu şoku birinci elden hissediyor.
Amerikan Otomobilciler Birliği’ne göre, ülkede ortalama benzin fiyatı bir ay önceye kıyasla galon başına yaklaşık 2,92 dolardan 3,50 doların üzerine çıktı. Dizelin fiyatı da da aynı dönemde 3,66 dolardan 4,78 dolara yükseldi.
İngiltere’deki son verilerine göre, savaşın başlamasından bu yana ortalama benzin fiyatları litre başına 4,95 peni artarak 137,78 peniye yükseldi. Dizel fiyatları ise 9,43 peni artarak 151,81 peniye çıktı.
Petrol piyasalarındaki hareketlerin yakıt fiyatlarına yansıması genellikle yaklaşık iki hafta sürüyor. Yani asıl yansıma için birkaç gün daha olabilir.
Diğer yandan Avrupa jet yakıtının yaklaşık yarısını Körfez bölgesinden temin ediyor.
Çatışmalar kıtanın gösterge niteliğindeki jet yakıt fiyatının Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden bu yana en yüksek seviyesine ulaşarak neredeyse iki katına çıkmasına neden oldu.
Havayollarının işletme maliyetlerinin %20-40’ını genellikle yakıt oluşturuyor. Bu da uçuşların daha pahalı hale gelebileceği, yakıt kıtlığının ise bazı uçuş iptallerine yol açabileceği anlamına geliyor.
Ancak, bu etkinin her alanda eşit olmayabileceği de bir gerçek.
Birçok Avrupa havayolu şirketi, yakıtlarını aylarca, hatta yıllarca önceden sözleşme yaparak sabit veya tavan fiyatları belirliyor.
ABD’deki birçok büyük operatör ise bu yola başvurmuyor ve sonuç olarak kısa vadeli fiyat artışlarına maruz kalabilirler.
United Airlines havayolu şirketinin CEO’su Scott Kirby, artan maliyetler nedeniyle uçak bilet fiyatlarında yaşanacak artışın “muhtemelen hızlı bir şekilde başlayacağı” konusunda uyarıda bulundu.
Savaşın ekonomik yansımaları hızla yayılabilir.
Analistler, ay sonuna kadar çatışma çözülmezse, küresel petrol fiyatlarının Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra görülen 2022 zirvelerinin üzerine çıkabileceğini söylüyor.
Bazı senaryolara göre, varil başına petrol fiyatı 150 dolara ulaşabilir.
Enerji uzmanı Hunter Kornfeind, bu noktada artan maliyetlerin hane halklarını ve işletmeleri harcamalarını azaltmaya zorlayacağını söyledi. Ekonominin yavaşlayacağı beklentisiyle etkilerin “oldukça ciddi” olacağını savundu.
Örneğin, analistler enerji krizinin çip üretimini azaltabileceğinden endişe duyuyor. Bunun sebebi üretim merkezi olan Tayvan’ın, enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı olması. Bu sektörün otomobillerden akıllı telefonlara kadar bütün teknolojik ürünleri etkilemesi muhtemel.
ABD’de enerji maliyetlerindeki artışın yapay zeka altyapılarını geliştirmeye çalışan teknoloji firmalarını olumsuz etkileyebileceğinden ve ekonomik büyümenin temel itici güçlerinden birini sekteye uğratabileceğinden endişe duyanlar var.
Analistler, petrol ve doğalgaz üretiminde lider konumda olan ABD’nin aksine, enerji ithalatına bağımlı olan Asya ve Avrupa’da ekonomik risklerin en yüksek olduğunu söylüyor.
Ortadoğu’dan gelen petrol ve doğalgazın büyük bir kısmının en önemli varış noktası olan Asya’daki bazı hükümetler, devlet medyasına göre, fiyat sınırlamaları ve karneyle dağıtım önlemleri açıkladı. Bangladeş’teki üniversiteler ise Ramazan Bayramı tatili için erken kapandı.
Riskler piyasalara yansıdı. Özellikle Asya ve Avrupa endeksleri ağır darbe aldı.
Örneğin, Japonya ve Güney Kore’de ana borsa endeksleri savaşın başlamasından bu yana sırasıyla yaklaşık %10 ve %15 oranında düşerken, Almanya’nın Dax endeksi %7’den fazla düşüş gösterdi.
Buna karşılık, ABD’deki S&P 500 endeksi sadece %1,2 oranında düşüş gösterdi.
Ancak etkilenen tek emtia enerji değil.
Dünya alüminyum üretiminin önemli bir bölümü Ortadoğu’da yapılıyor.
Ortadoğu aynı zamanda bakır gibi metallerin işlenmesinde kullanılan alüminyum, kükürt ve üre de dahil olmak üzere gübre bileşenlerinin önemli bir kaynağı.
Bu emtiaların fiyatları yükselmeye başladıkça, bu baskı gıda ve imalat ürünlerinin maliyetlerine de yansıyabilir.
Amerikan Çiftçiler Birliği’ne göre, ABD’de gübre ithalatının yaklaşık %25’i, ekim sezonunun başladığı Mart ve Nisan aylarında gerçekleşiyor.
Güney Carolina’da pamuk, mısır ve soya fasulyesi yetiştiren çiftçi Harry Ott, “Bundan daha kötü bir zaman olamazdı” dedi.
Ott, geçen hafta gübre tedarikçisini aradığını ancak firmanın savaşın etkisini daha iyi anlayana kadar satış ve teslimatları ertelediği anlattı.
Şirket daha sonra fiyat artışı duyurdu. Bunun gübre maliyetini dönüm başına yaklaşık 100 dolar artıracağından ve bu yılki mahsulden kar elde etme şansını ortadan kaldıracağından endişe ediyor.
Ott, “Bunlar zor zamanlar ve gübre konusunda şu anda yaşadıklarımız tamamen beklenmedik bir durum” dedi.
Çiftçi Birliği’nin düzenlediği basın toplantısında konuşan Ott, “Hiç kimsenin bilançosunda bu ayarlamaları yapacak esnekliği yoktu” diye ekledi.
Ott’un işletmesi, hepimizi etkileyen bir çatışmanın beklenmedik bir başka mağduru oldu.
